Ideja dolazi u trenutku pojačanih tenzija između Vašingtona i evropskih saveznika
Američki predsjednik Donald Trump razmatra značajnu reorganizaciju NATO, koja bi mogla promijeniti način donošenja odluka unutar saveza i dodatno zaoštriti odnose sa evropskim partnerima.
Model 'plati pa učestvuj'
Prema pisanju britanskog lista The Telegraph, u razmatranju je model „plati pa učestvuj“, prema kojem bi države koje ne izdvajaju dovoljno sredstava za odbranu mogle izgubiti pravo glasa u ključnim pitanjima – uključujući vojne operacije i aktiviranje člana 5 o kolektivnoj odbrani.
Ideja dolazi u trenutku pojačanih tenzija između Vašingtona i evropskih saveznika, nakon što su pojedine članice odbile učestvovati u vojnom angažmanu radi osiguranja plovidbe kroz Hormuški moreuz. Taj potez dodatno je produbio nezadovoljstvo u američkoj administraciji.
Izvori bliski Bijeloj kući tvrde da frustracija prema Evropi raste, posebno zbog, kako navode, nedovoljnog izdvajanja za odbranu. Novi cilj od pet posto BDP-a, koji zagovara Trump, znatno nadmašuje dosadašnji standard od dva posto koji većina članica tek nedavno dostiže.
Generalni sekretar Mark Rutte najavio je da će lideri država članica morati predstaviti planove za povećanje vojnih budžeta na predstojećem samitu, što ukazuje na moguće institucionaliziranje većih finansijskih obaveza.
Među razmatranim potezima je i povlačenje američkih trupa iz Njemačke, ideja koja se ponavlja još od Trumpovog ranijeg mandata, ali sada dobija novu političku težinu u kontekstu sve zategnutijih odnosa.
Ipak, unutar NATO-a vlada oprez. Odluke se donose konsenzusom, što znači da bi svaka promjena pravila mogla biti blokirana od strane članica koje se protive ovakvom modelu. To otvara prostor za novi institucionalni sukob između Sjedinjenih Država i evropskih saveznika.
Dodatnu dimenziju krize daje situacija na Bliskom istoku. Američko raspoređivanje dodatnih snaga u regiji, uključujući hiljade vojnika, dolazi nakon odbijanja saveznika da pruže konkretnu vojnu podršku. Istovremeno, Washington razmatra i preusmjeravanje sredstava iz NATO fondova za obnovu vlastitih vojnih zaliha.
Narušeni odnosi
Odnosi između SAD-a i Velike Britanije dodatno su narušeni nakon što je premijer Keir Starmer blokirao korištenje strateške baze Diego Garcia, što je izazvalo nezadovoljstvo u Pentagonu.
U pozadini svega nalazi se šire pitanje budućnosti NATO-a. Ako bi se ideja o ograničavanju prava odlučivanja zaista pokušala provesti, to bi značilo najdublju institucionalnu promjenu saveza od njegovog osnivanja.
Za sada, prijedlozi ostaju na nivou internih rasprava. No sama činjenica da se o njima ozbiljno govori sugerira da NATO ulazi u fazu u kojoj će se redefinisati ne samo odnosi moći, nego i sama priroda savezništva.
Foto: screenshot
